TỔNG KẾT TỌA ĐÀM “ODYSSEY TỪ VĂN HỌC ĐẾN ĐIỆN ẢNH: VẤN ĐỀ CHUYỂN THỂ LIÊN VĂN HÓA”

Phát biểu khai mạc tọa đàm, PGS.TS. Nguyễn Thu Hiền nhấn mạnh ý nghĩa của sự kiện trong việc kết nối đời sống học thuật với thực tiễn điện ảnh đương đại, đồng thời khẳng định định hướng của ngành Lí luận, lịch sử và phê bình điện ảnh, truyền hình cùng Khoa Văn học trong việc xây dựng môi trường đào tạo, nghiên cứu gắn với sự phát triển của công nghiệp điện ảnh truyền hình trong nước và quốc tế.

Từ gợi mở của PGS.TS. Nguyễn Thu Hiền, tọa đàm bắt đầu với phần phân tích của TS. Nguyễn Thùy Linh về vị trí của “Odyssey” trong lịch sử văn học phương Tây. Theo cô, sức sống bền bỉ của tác phẩm nằm ở mô-típ hành trình trở về của người anh hùng và nhiều cổ mẫu vốn xuất hiện trong nhiều nền văn học trên thế giới. Qua cách tiếp cận của Christopher Nolan, quá trình chuyển thể từ sử thi sang điện ảnh trở thành một sự sáng tạo mới, nơi ngôn ngữ hình ảnh, âm thanh và nhịp điệu kể chuyện đem đến đời sống mới cho tác phẩm.

Tiếp nối phần thảo luận, PGS.TS. Hoàng Cẩm Giang (diễn giả và cũng là người xây dựng ý tưởng chung của toạ đàm) tập trung đào sâu vào khái niệm “cải biên liên văn hóa” (intercultural adaptation). Theo cô, việc một văn bản cổ đại gần ba nghìn năm tuổi bước vào không gian của điện ảnh IMAX đương đại không đơn thuần là chuyển đổi từ một tác phẩm “nguồn”, loại hình “nguồn” sang một tác phẩm/loại hình “đích”, mà còn là sự dịch chuyển phức tạp, xuyên thời-không giữa các hệ thống văn hóa, thời đại và cộng đồng tiếp nhận khác nhau. Từ đó, cô đề xuất nhìn “The Odyssey” trong mạng lưới liên văn bản và liên văn hóa, nơi mỗi bản chuyển thể đều vừa kế thừa vừa tái tạo những lớp nghĩa mới. Mở rộng vấn đề, PGS.TS. Hoàng Cẩm Giang cũng nhấn mạnh sử thi vốn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng của nhân loại; và việc kiến tạo ký ức ấy lên màn ảnh với những lựa chọn khác nhau của các nhà làm phim đều là một dụng ý nghệ thuật, mang dấu ấn cá nhân sâu sắc.

Dưới góc độ của người làm phê bình điện ảnh và là cố vấn cho nhiều dự án nghệ thuật, nhà báo Ngọc Nick M. chỉ ra những điểm sáng tạo, độc đáo trong phong cách nghệ thuật của Christopher Nolan thể hiện trong phim “The Odyssey”. Theo anh, Nolan là đạo diễn có khả năng kể lại những câu chuyện cũ bằng tư duy điện ảnh hiện đại, liên tục xác lập lại các giá trị và kỳ vọng quen thuộc của khán giả. Đối với “The Odyssey”, trọng tâm không nằm ở quy mô thần thoại mà ở việc khắc họa những tổn thương tinh thần của con người sau chiến tranh, tiếp nối mạch suy tư đã xuất hiện trong nhiều tác phẩm trước của ông. Chính điều này cũng khiến bộ phim không chỉ là tác phẩm kể lại “Odyssey” của Homer mà đang kể lại chính những giá trị và mối bận tâm của xã hội Mỹ thế kỉ XXI.

Sau phần trao đổi của các diễn giả, tọa đàm tiếp tục nhận được nhiều chia sẻ từ các khách mời về hiện tượng chuyển thể này với những góc nhìn đa dạng. Từ góc độ âm nhạc học, PGS. Damjan Rakonjac (Đại học Houston, Hoa Kỳ) và ThS. Trịnh Vũ Hiệp (Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam) phân tích vai trò của thiết kế âm thanh trong “The Odyssey” khi Christopher Nolan và ê-kíp đã sử dụng tiếng sóng biển, gió bão, tiếng của các nhạc cụ (trong đó có nhiều nhạc cụ Hy Lạp) và âm thanh chiến trận như một phương tiện kể chuyện, góp phần tạo cảm xúc cho bộ phim. Theo hai nhà nghiên cứu, phim không có những mô-típ âm nhạc tôn vinh người anh hùng như các phim sử thi khác, mà có sự kết hợp không phân rõ ranh giới của âm nhạc và tiếng động để tái hiện những chấn thương của nhân vật.

Về vấn đề chuyển thể, thầy Trần Hinh (Nguyên Trưởng Bộ môn Nghệ thuật học, nguyên Phó chủ nhiệm Khoa Văn học) nhìn nhận điện ảnh như một hình thức "viết lại" tác phẩm văn chương; trong khi, PGS.TS. Lý Hoài Thu (Nguyên Trưởng Bộ môn Lý luận văn học, Khoa Văn học, Trường ĐHKHXH&NV) nhấn mạnh rằng mọi quá trình cải biên/chuyển thể đều tất yếu trải qua sự thay đổi do khác biệt giữa ngôn ngữ văn học và điện ảnh. Từ góc nhìn văn học dân gian, TS. Trần Thị Thục (Khoa Văn học, Trường ĐHKHXH&NV) liên hệ hành trình của Odysseus với hành trình của những người anh hùng trong sử thi Việt Nam như Đăm Săn hay Thạch Sanh, qua đó chỉ ra những điểm gặp gỡ giữa các nền văn học - nơi cho thấy những giá trị phổ quát của nhân loại. Bên cạnh đó, TS. Đặng Thu Hà (Trường ĐH Sân khấu Điện ảnh TPHCM) cũng chia sẻ những thách thức của người biên kịch khi phải đồng thời đối thoại với tiếng nói của nguyên tác và ngôn ngữ độc lập của điện ảnh.  Mở rộng khía cạnh bàn luận, từ góc độ nghiên cứu giới, TS. Nguyễn Thị Năm Hoàng gợi mở cách đọc mới về “The Odyssey” thông qua hình tượng Penelope và sự thay đổi trong cách kiến tạo nhân vật nữ của điện ảnh đương đại, đồng thời bày tỏ kỳ vọng điện ảnh Việt Nam sẽ mạnh dạn khai thác kho tàng văn học dân gian bằng những cách tiếp cận sáng tạo, hiện đại. 

Xuyên suốt phiên thảo luận, dưới sự điều phối của TS. Nguyễn Thị Bích, các vấn đề được dẫn dắt bằng những câu hỏi gợi mở, góp phần kết nối các góc nhìn và tạo điều kiện để các diễn giả đối thoại, bổ sung lẫn nhau, đồng thời thúc đẩy sự tham gia tích cực từ khán giả. Trên tinh thần đó, ở phiên giao lưu, các bạn sinh viên nhiệt tình hưởng ứng, đặt ra những câu hỏi xoay quanh vấn đề chuyển thể, diễn giải các tác phẩm kinh điển, cũng như mối quan hệ giữa tính trung thành với nguyên tác và tự do sáng tạo của người làm phim. Qua đó, tọa đàm đã khẳng định giá trị của đối thoại học thuật trong việc mở rộng những cách đọc mới đối với các văn bản kinh điển.

Sau hơn hai giờ trao đổi, tọa đàm “Odyssey từ văn học đến điện ảnh: Vấn đề chuyển thể liên văn hóa” đã mở ra một không gian đối thoại học thuật đa chiều giữa văn học, điện ảnh và nghiên cứu văn hóa. Thông qua trường hợp “The Odyssey” của Christopher Nolan, chương trình không chỉ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về chuyển thể liên văn hóa mà còn khẳng định vai trò của điện ảnh như một không gian đối thoại, nơi những văn bản kinh điển tiếp tục được tái diễn giải và kết nối với công chúng đương đại. Bên cạnh các phiên thảo luận chuyên môn, chương trình còn tổ chức minigame tìm hiểu về The Odyssey và đạo diễn Christopher Nolan, thu hút sự tham gia nhiệt tình của các bạn sinh viên với nhiều phần quà từ các đơn vị đồng hành.

Ban Tổ chức xin trân trọng cảm ơn các quý vị diễn giả, khách mời, các thầy cô cùng toàn thể các bạn sinh viên đã dành thời gian tham dự và góp phần tạo nên thành công của chương trình. Ban Tổ chức cũng xin gửi lời tri ân tới các đơn vị đồng hành: CGV, Universal Vietnam và Omega Books vì sự hỗ trợ quý báu trong quá trình tổ chức sự kiện. Xin hẹn gặp lại quý vị và các bạn trong những chương trình học thuật tiếp theo của Khoa Văn học.